2 - اشكال الميزان : كتابى است در علم منطق كه در ربيع الاول سال 1322 هجرى قمرى - مقارن با دهمين سال سلطنت مظفر الدين شاه قاجار - زير نظر خود فرصت ، در مطبعهء ناصرى بمبئى به چاپ رسيده است . فرصت ، كار تأليف اين كتاب را از 25 سالگى خود - به سال 1296 و به قولى از سال 1303 ( در زمان سلطنت ناصر الدين شاه قاجار و وزارت ميرزا على اصغر خان امين السلطان ) - آغاز كرده و در سال 1307 به اتمام رسانيده بود . فرصت ، چاپ اين كتاب را ارمغانى مىداند از هندوستان زى ابناى وطن و دوستان ؛ بويژه جناب ميرزا ابراهيم خان انتظام الملك كه نزد فرصت ، نقاشى و هيئت مىخواند و احتمالا مشوق وى در تأليف اين كتاب بشمار مىآمد « 1 » . فرصت ، انگيزهء تأليف كتاب را چنين بيان مىدارد : « . . . يكى از متعلمين كه نزد اين اضعف احقر و لا شىء افقر . . . رسالهء منطق ملا سعد الدين تفتازانى را با تعليقات آن استفاده مىنمود ، پس از فراغت از آن دوره ، در آن حوزه برخاست و از اين بنده درخواست كه خلاصه‌اى از مقالات منطقيهء مذكوره را عاجلا به عبارات فارسى مسوده نموده و رساله‌اى مرتب سازم و هر مطلبى را كه داراى اقسام و قابل انقسام است ، در جدولى رسم نموده ، به شكلى بديع تشكيل دهم . رشتهء الفتش نمىگذارد . . . طفره بروم . اينك قلمى برداشته و عزمى گماشته‌ام كه مختصرى به فارسى بنويسم و امثال آن را هم به عربى و هم به فارسى بنگارم كه ذهن آن مخدوم از امثله . . . وحشى نباشد . چون اين رساله داراى اشكال عديده است و اين

--> ( 1 ) . اشكال الميزان ، ص 2 و 3 .